Đằng sau cuộc đua sản xuất robot của Trung Quốc

Trong các xưởng sản xuất xe tải của công ty Sany Truck Manufacturing ở miền Trung Trung Quốc, tiếng máy móc và tiếng robot ép, phun sơn các tấm thân xe gần như đã thay thế tiếng trò chuyện của công nhân. Không dừng lại ở đó, doanh nghiệp này còn muốn tự động hóa cả công đoạn lắp ráp cuối cùng - phần việc tốn nhiều nhân lực nhất trong dây chuyền sản xuất.

BÀI TOÁN NHÂN KHẨU HỌC Công cụ được kỳ vọng là robot hình người, một trong những hướng đi tiên phong của ngành robot hiện nay. Với Trung Quốc, đây không chỉ là câu chuyện nâng cấp nhà máy, mà còn là một phần trong nỗ lực ứng phó với thách thức nhân khẩu học ngày càng lớn. “Cơ cấu dân số Trung Quốc đang thay đổi, dân số cũng dần thu hẹp. Đó là thực tế không thể phủ nhận”, ông Huang Tie, Phó tổng giám đốc Sany Truck Manufacturing, nói.

Theo ông, với các ngành thâm dụng lao động, việc thay thế con người bằng robot là xu hướng khó tránh khỏi. Áp lực mà ông Huang nhắc tới đang trở thành một trong những lực cản lớn nhất đối với kinh tế Trung Quốc. Theo số liệu của Liên hiệp quốc, dân số trong độ tuổi lao động từ 15 đến 64 của nước này từng đạt đỉnh khoảng 1 tỷ người trong thập kỷ trước, nhưng có thể giảm còn khoảng 300 triệu người vào năm 2100. Nếu xu hướng này tiếp diễn, tham vọng trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới của Bắc Kinh sẽ gặp thách thức lớn.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc coi các cỗ máy tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) là một lối thoát khỏi “bẫy nhân khẩu học”. Năm ngoái, nước này lắp đặt nhiều robot công nghiệp hơn toàn bộ các nước khác trên thế giới cộng lại, đồng thời cũng là nơi sản xuất phần lớn robot hình người trên toàn cầu. Từ giới hoạch định chính sách ở Bắc Kinh đến các chủ nhà máy, Trung Quốc ngày càng thống nhất với một mục tiêu là nhanh chóng đưa robot vận hành bằng AI vào càng nhiều công việc càng tốt.

“Đây là một cuộc chuyển đổi có tốc độ và quy mô lớn nhất kể từ Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất”, bà Yuhan Zhang, nhà kinh tế trưởng tại Trung tâm Trung Quốc thuộc Conference Board, nhận xét với tờ báo Financial Times. TIỀM NĂNG KHỔNG LỒ CỦA ROBOT Tại Trung Quốc, robot đang được ứng dụng trong nhiều khâu, từ kiểm tra chất lượng trong nhà máy đến các công việc dịch vụ phức tạp như nấu ăn theo tiêu chuẩn nhà hàng sao Michelin.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từ lâu đã ủng hộ cuộc cách mạng robot. Ngay từ năm 2014, chỉ 2 năm sau khi lên nắm quyền, ông đã nói rằng Trung Quốc không chỉ cần nâng cấp robot, mà còn phải chiếm lĩnh thị trường này. Kế hoạch 5 năm mới nhất của Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng kêu gọi phát triển các hình thức lao động mới dựa trên sự phối hợp giữa con người và máy móc.

Văn kiện này thúc đẩy ứng dụng robot điều khiển bằng trí tuệ nhân tạo ở những vị trí thiếu lao động, môi trường rủi ro cao và các điều kiện đặc thù khác. Cuộc cách mạng robot không chỉ diễn ra trong sản xuất, mà còn nhanh chóng lan sang lĩnh vực dịch vụ, nơi nhiều nhà hoạch định chính sách từng kỳ vọng có thể hấp thụ lao động dư thừa từ nhà máy.

Tại các khách sạn thuộc Huazhu, một trong những tập đoàn khách sạn lớn nhất Trung Quốc và là chủ sở hữu chuỗi Steigenberger của Đức, khách có thể tự làm thủ tục nhận phòng tại máy tự phục vụ. Robot phụ trách vận chuyển hành lý, giao đồ ăn và thậm chí làm một phần công việc dọn phòng. Huazhu cho biết các dịch vụ tự động hóa này, được phát triển cùng Tencent, đã được triển khai tại hơn 3.200 khách sạn.

Nhờ đó, tập đoàn có thể giảm mạnh nhu cầu nhân sự. Tỷ lệ nhân viên trên mỗi phòng hiện chỉ còn 0,1, nghĩa là một khách sạn 100 phòng có thể vận hành với khoảng 10 nhân viên. Trong khi đó, theo chuẩn thông thường của khách sạn bình dân, con số này thường là 30-80 nhân viên cho mỗi 100 phòng. Tại phòng trưng bày của Linkerbot ở Bắc Kinh, một robot chơi đàn phím, trong khi robot khác đánh trống, tạo thành một dàn nhạc nhỏ bằng máy.

Công ty này cho rằng robot hình người có thể giúp Trung Quốc giải quyết tình trạng lệch pha kỹ năng trên thị trường lao động, bằng cách đảm nhận những công việc trong nhà máy mà con người không muốn làm, hoặc những vị trí đang thiếu nhân lực. Tham vọng của Linkerbot còn đi xa hơn. Công ty này muốn “phổ cập” kỹ năng của các nghệ nhân hàng đầu bằng cách huấn luyện bàn tay robot thực hiện những thao tác mà chỉ một số ít người có thể thành thạo.

Trong lĩnh vực nấu ăn, mục tiêu không chỉ là tạo ra món ăn có thể dùng được, mà là giúp robot học được kỹ thuật dùng chảo và kỹ năng dùng dao của một đầu bếp sao Michelin. Ông Allen Zhang, nhà sáng lập kiêm CEO Matrix Robotics tại Thượng Hải, cho rằng về dài hạn, nguồn thu lớn của các nhà sản xuất robot hình người có thể không nằm ở phần cứng, mà ở phần mềm điều khiển.

Khi đó, robot có thể được cấp phép để thực hiện những kỹ năng chuyên môn giống một người thợ lành nghề hoặc chuyên gia, và người dùng trả phí cho từng dịch vụ. BÀI TOÁN VIỆC LÀM Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi từ con người sang robot không đơn giản. Theo bà Zhang của Conference Board, trong khi câu hỏi ai được lợi, ai chịu thiệt vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng, nhưng chi phí điều chỉnh có thể rất lớn.

Trung Quốc hiện đối mặt tình trạng thất nghiệp cao ở người trẻ, cùng lực lượng lao động tự do và lao động dựa vào các nền tảng trực tuyến ngày càng lớn. Cuộc khủng hoảng bất động sản từ năm 2021 cũng làm suy yếu nhu cầu trong nước và xói mòn niềm tin của các hộ gia đình. Lực lượng lao động tự do của Trung Quốc hiện vào khoảng 320 triệu người, bao gồm cả tầng lớp trung lưu có trình độ học vấn cao lẫn lao động di cư tay nghề thấp.

Nếu Bắc Kinh thúc đẩy AI và robot quá nhanh, cả hai nhóm này đều có nguy cơ thiếu cơ hội việc làm phù hợp. Hồi đầu tháng, ông Liu Qiangdong, người đứng đầu JD.com - một trong những tập đoàn thương mại điện tử lớn nhất Trung Quốc, cảnh báo robot sớm muộn cũng sẽ thay thế 700.000 nhân viên giao hàng của công ty. Theo ông Minxin Pei, giáo sư chính trị tại Claremont McKenna College ở California, duy trì ổn định xã hội là mối quan tâm lớn của Đảng Cộng sản Trung Quốc, gần như ngang với cuộc đua giành vị thế dẫn đầu công nghệ với Mỹ.

Nhóm khiến Bắc Kinh lo ngại nhất là những sinh viên tốt nghiệp đại học nhưng không tìm được việc làm. Đây thường là thế hệ con một, được gia đình đầu tư nhiều năm cho giáo dục, nên tình trạng thất nghiệp trong nhóm này có thể nhanh chóng trở thành vấn đề xã hội nghiêm trọng. Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng kinh tế là nền tảng quan trọng giúp Trung Quốc duy trì ổn định xã hội.

Tuy nhiên, nền tảng này đang chịu sức ép khi dân số già đi nhanh và tỷ lệ sinh giảm mạnh. Đà suy giảm nhân khẩu học, một phần bắt nguồn từ chính sách một con trước đây của Bắc Kinh, được dự báo sẽ ảnh hưởng đến tăng trưởng, tiêu dùng và ngân sách chính phủ trong phần còn lại của thế kỷ này. Khi lực lượng lao động thu hẹp và số người cao tuổi tăng lên, áp lực trả nợ và chi tiêu an sinh cũng có thể khó xử lý hơn.

Tuy nhiên, quá trình chuyển sang robot có thể làm mất việc nhanh hơn cả tốc độ suy giảm của lực lượng lao động. Trong một văn bản công bố tháng này, Chính phủ Trung Quốc kêu gọi cải thiện hệ thống cảnh báo sớm và xử lý rủi ro việc làm liên quan đến ứng dụng AI, đồng thời tăng cường phối hợp ứng phó với các rủi ro trong quan hệ lao động. Các học giả cho rằng AI và tự động hóa đang làm thay đổi cán cân thu nhập, nghiêng về vốn nhiều hơn lao động.

Một số học giả đề xuất chính phủ giảm dần thuế thu nhập cá nhân, tăng thuế doanh nghiệp, đánh thuế robot, đồng thời mở rộng đào tạo lại lao động và cải cách hệ thống an sinh xã hội. Dù vậy, tác động dài hạn của AI và robot đối với thị trường lao động vẫn còn nhiều điểm chưa rõ. Theo ông Qiu, quá trình chuyển đổi này có thể khiến một số công việc biến mất, nhưng cũng có khả năng tạo ra những ngành nghề mới cho con người.

Ông so sánh giai đoạn hiện nay với thời kỳ động cơ hơi nước xuất hiện. Ban đầu, sự thay đổi khiến nhiều thợ thủ công mất việc. Nhưng về sau, chính làn sóng công nghệ đó đã mở đường cho đường sắt, nhà máy hiện đại, hệ thống tài chính mới và sự hình thành của tầng lớp trung lưu. Tại Trung Quốc, một số việc làm mới đã xuất hiện. Năm nay, 9 trường đại học Trung Quốc mở chương trình cử nhân về robot ứng dụng AI.

Các tập đoàn lớn như Huawei và Xiaomi cũng tuyển dụng nhân sự trong lĩnh vực này. Ông Liu của JD.com cho biết công ty đã ký hợp đồng với khoảng 120 trường đại học để đào tạo lại nhân viên giao hàng cho các công việc như sửa chữa và bảo trì robot. Tuy nhiên, không phải người lao động nào cũng tin vào quá trình chuyển đổi này. Tháng trước, khi chính quyền Thâm Quyến công bố quy định mới mở đường cho taxi tự lái trên toàn thành phố, các tài xế hiện tại đã phản ứng gay gắt bởi cho rằng cuộc cạnh tranh mới sẽ đe dọa sinh kế của họ.

Trong những năm gần đây, giá nhà ở châu Âu tăng mạnh, ngày càng vượt xa mức thu nhập của người dân địa phương... Thương mại toàn cầu trở lại với trạng thái tăng trưởng trong tháng 4/2026, một dấu hiệu cho thấy sự bền bỉ của nền kinh tế toàn cầu bất chấp tình trạng gián đoạn vận tải và suy giảm niềm tin kinh doanh do xung đột ở Trung Đông gây ra...

Trung Quốc đại lục, Ấn Độ và Hồng Kông là những thị trường chứng khoán lớn hiếm hoi trên thế giới mà nhóm doanh nghiệp lớn nhất hiện chiếm tỷ trọng vốn hóa giảm so với một năm trước. .. Khi Elon Musk công bố kế hoạch triển khai tới một triệu vệ tinh trung tâm dữ liệu lên quỹ đạo, cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc cũng mở sang một mặt trận mới: điện toán không gian - giải pháp được kỳ vọng giúp vượt qua những giới hạn về hạ tầng và năng lượng của AI trên Trái đất… Hãng xe Đức Volkswagen, một trong những tập đoàn sản xuất ô tô lớn nhất thế giới, có thể sắp triển khai một kế hoạch cải tổ thuộc hàng lớn nhất trong lịch sử 89 năm của hãng...

35 năm trước, Thời báo Kinh tế Việt Nam ra đời cùng với sự đổi mới, đặc biệt là đổi mới kinh tế của đất nước, đã đồng hành và có những đóng góp, dù còn rất nhỏ bé, cho công cuộc xây dựng kinh tế đất nước. Tròn 6 năm kể từ năm 2020, Tạp chí Kinh tế Việt Nam lại tiếp tục song hành cùng sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước. Và với sự ra mắt đồng thời hai nền tảng công nghệ Asko CMS và Askonomy vào ngày 26/6/2026, Tạp chí Kinh tế Việt Nam – VnEconomy - Vietnam Economic Times nguyện sẽ đồng hành cùng Kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển tin tưởng VnEconomy/Tạp chí Kinh tế Việt Nam sẽ tiếp tục có những bước phát triển mạnh mẽ, hiện thực hóa mục tiêu trở thành tổ hợp truyền thông đa nền tảng, hiện đại, chất lượng cao, đóng góp nhiều hơn nữa cho sự phát triển của đất nước.