Những 'siêu công trình' đưa TP.HCM vào kỷ nguyên tăng trưởng mới

Những kỳ tích công nghệ chưa từng có Ý tưởng về tuyến đường vượt biển kết nối trực tiếp qua vịnh Gành Rái giữa Cần Giờ và Vũng Tàu đã được Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) đề xuất từ cách đây một thập niên. Mục tiêu nhằm biến Cần Giờ từ "vùng sâu vùng xa" trở thành một trục đô thị biển, đồng thời kéo Vũng Tàu sát gần lại TP.HCM thay vì phải đi vòng hơn 140 km qua QL51. Dù rất tâm huyết, nhưng ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch HoREA, vẫn phải thừa nhận dự án khi đó không dễ dàng triển khai bởi vấp phải những rào cản rất lớn.

Không chỉ vướng về cơ chế tài chính khả thi đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư, thách thức kỹ thuật cũng quá lớn bởi vịnh Gành Rái là luồng hàng hải huyết mạch quốc tế dẫn vào cụm cảng Cái Mép - Thị Vải và các cảng tại TP.HCM. Nếu chỉ làm cầu treo thông thường, tĩnh không phải cực cao và nhịp phải cực dài mới không chắn đường các tàu container khổng lồ.

Công nghệ thời kỳ đó cũng chưa thể giải được bài toán xây dựng hệ thống móng cọc khoan nhồi đường kính lớn cắm sâu hơn 100 m xuyên qua các lớp bùn nhão, sình lầy để chạm vào tầng đá gốc ổn định tại cửa sông Soài Rạp và lòng tàu. Chi phí và kỹ thuật để làm một cây cầu thuần túy băng qua luồng hàng hải này tại thời điểm đó là bài toán gần như bất khả thi.

Thế nhưng, hôm nay khi dự án cầu đường vượt biển Cần Giờ chính thức khởi công, những rào cản đó đã bị xóa bỏ. Từ những ý tưởng sơ khai về việc nối liền hai vùng đất ven biển, tuyến đường đến nay đã được nâng tầm thành công trình kỹ thuật phức tạp bậc nhất VN với độ dài hơn 14 km gồm cầu và hầm dìm dưới biển, quy mô 6 - 8 làn xe. Để giải quyết triệt để bài toán an toàn tuyệt đối cho luồng hàng hải quốc tế ra vào các cảng, liên danh nhà đầu tư đã chọn phương án làm hầm dìm dưới biển dài 3,85 km ngay tại luồng hàng hải.

Phương án này đòi hỏi phải áp dụng những công nghệ xây dựng công trình biển phức tạp và tiên tiến nhất thế giới hiện nay. Tàu container tải trọng lớn sẽ đi bên trên mặt biển bình thường, còn xe cộ chạy trong lòng hầm dưới đáy biển. Đây cũng là lần đầu tiên công nghệ bê tông cường độ cao chống lọt dòng ion clo được áp dụng đồng bộ cho toàn bộ các kết cấu ngập nước, cho phép công trình chịu được sự ăn mòn và xâm thực mạnh mẽ của môi trường biển khơi với tuổi thọ trên một thế kỷ.

Trước cầu đường vượt biển, tư duy làm chủ công nghệ thi công trên biển của các kỹ sư Việt cũng được thể hiện rõ nét tại đại dự án Khu đô thị du lịch lấn biển Cần Giờ. Đây là lần đầu tiên tại VN, một công trình kiến tạo mặt bằng từ biển sâu được triển khai trên nền địa chất sình lầy phức tạp bậc nhất. Để tạo ra một đô thị hiện đại bền vững trước thiên tai và biến đổi khí hậu, dự án đã áp dụng những công nghệ hiện đại bậc nhất thế giới để xử lý nền đất yếu, giúp triệt tiêu năng lượng sóng biển, chống xói lở bờ bãi mà không làm thay đổi các dòng hải lưu tự nhiên.

Sau khi hoàn thành, sự cộng hưởng giữa siêu công trình đường vượt biển và đại đô thị lấn biển Cần Giờ được kỳ vọng sẽ trở thành "kỳ quan nhân tạo mới" - một biểu trưng cho khát vọng và tư duy chinh phục thiên nhiên của con người VN trong thế kỷ 21. Sự bứt phá về năng lực công nghệ không chỉ dừng lại ở cửa biển. Tháng 9 tới, tuyến metro Thủ Thiêm - Long Thành sẽ chính thức khởi công, thu hút sự chú ý vào đoạn đi ngầm xuyên qua lòng sông Sài Gòn.

Gần 10 năm trước, khi tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) lần đầu tiên vận hành robot khiên đào TBM đường kính 6,5 m để khoan 2 ống hầm song song từ ga Ba Son về ga Nhà hát Thành phố, dư luận đã ngỡ ngàng trước công nghệ "quái vật thép" tự động khoan cắt và lắp ghép vỏ hầm âm thầm dưới lòng đất ngay trung tâm TP mà không gây sụt lún hay rung chấn cho các công trình di sản phía trên.

Giờ đây, công nghệ đó đã được nâng lên tầm cao mới khi robot TBM thế hệ mới sẽ thực hiện nhiệm vụ khoan ngầm trực tiếp xuyên qua đáy sông Sài Gòn để kết nối bờ Tây với Thủ Thiêm. Kỹ thuật này đòi hỏi việc kiểm soát áp lực cân bằng đỉnh lò ở mức độ chuẩn xác tuyệt đối để đối phó áp lực nước cực lớn và sự thay đổi liên tục của địa chất từ cát chảy sang sét dẻo dưới lòng sông, khẳng định năng lực làm chủ công nghệ ngầm của đội ngũ kỹ sư VN đã tiệm cận trình độ thế giới.

Cùng với những tuyến đường sắt đô thị, không gian ngầm tại lõi trung tâm cũ cũng đang chứng kiến một cuộc cách mạng kỹ thuật tại dự án hạ ngầm toàn bộ trục đường Tôn Đức Thắng và xây dựng không gian ngầm Bến Bạch Đằng. Việc đào sâu xuống lòng đất từ 2 đến 3 tầng ngay sát mép sông Sài Gòn là thử thách cực lớn về mặt địa chất thủy văn đối với vùng đất nền bùn sét yếu.

Tuy vậy, các nhà thầu cũng đã nghiên cứu ra những giải pháp đột phá, áp dụng triệt để công nghệ kỹ thuật để khắc chế mọi điểm yếu, hình thành tổ hợp không gian ngầm, tạo nên diện mạo hiện đại mang tầm vóc mới cho trục cảnh quan ven sông của thành phố. Đột phá thể chế mở đường băng cho siêu hạ tầng Nếu như những kỳ tích về mặt công nghệ giúp giải quyết bài toán kỹ thuật trên công trường, thì những đột phá về cơ chế và thể chế là chìa khóa để TP.HCM tạo ra nguồn lực hiện thực hóa các siêu dự án này.

Với dự án đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu, nếu áp dụng quy trình đầu tư thông thường theo trình tự cũ, việc đi qua tuần tự các bước bàn giấy từ phê duyệt chủ trương, lập dự án đầu tư đến đấu thầu chọn nhà thầu có thể mất từ 2 - 3 năm. Bằng việc vận dụng linh hoạt các nghị quyết về cơ chế đặc thù, TP đã tự chủ phê duyệt dự án, gộp các bước lập thiết kế kỹ thuật và đánh giá tác động môi trường hàng hải để rút ngắn một nửa thời gian chuẩn bị.

Đặc biệt, bước đột phá lớn nhất về mặt thể chế là việc TP được giao quyền chủ động xử lý, chuyển đổi mục đích sử dụng các quỹ đất công, đất mặt nước và hành lang sông rạch mà không phải xếp hàng chờ đợi các quy trình phê duyệt đa tầng từ các bộ ngành T.Ư. Việc tháo gỡ được "vòng kim cô" thủ tục hành chính đối với không gian mặt nước biển đã giúp dự án nhanh chóng hoàn thiện 100% hồ sơ pháp lý sạch, biến một công trình có tính chất pháp lý phức tạp bậc nhất trở thành hình mẫu về tốc độ triển khai kỷ lục.

Sự tổng hòa giữa đột phá cách làm và cơ chế đặc thù cũng chính là công thức giúp tháo gỡ những vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ đầu tư xã hội hóa. Nhờ áp dụng mô hình TOD được thể chế hóa từ Nghị quyết 98, lần đầu tiên TP.HCM được quyền tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất, khai thác giá trị thặng dư từ các quỹ đất công xung quanh các khu vực nhà ga ngầm.

Tại các quỹ "đất vàng" bao quanh ga trung tâm Bến Thành và ga Ba Son thuộc tuyến metro số 1 cùng hệ thống ga dọc trục ngầm hóa Tôn Đức Thắng, TP đã chủ động quy hoạch lại để chuyển đổi thành các tổ hợp thương mại - dịch vụ mật độ cao. Nguồn thu khổng lồ từ việc đấu giá các khu "đất vàng" này được hạch toán riêng để tái đầu tư trực tiếp vào các dự án đường sắt đô thị thế hệ mới của TP, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào vốn ngân sách hay các khoản vay ODA ràng buộc pháp lý phức tạp.

Đồng thời, tại các dự án trọng điểm như hầm ngầm Tôn Đức Thắng hay tuyến tàu điện ngầm metro số 2, quy trình nghiệm thu và bàn giao mặt bằng kỹ thuật cũng không còn đi theo lối mòn. TP.HCM đã thiết lập cơ chế liên ngành đặc nhiệm, cho phép chủ đầu tư phối hợp nhà thầu tháo gỡ trực tiếp các xung đột kỹ thuật về di dời hạ tầng kỹ thuật (điện, nước, viễn thông) ngay tại hiện trường thông qua một đầu mối quyết định duy nhất.

Sự tinh gọn này loại bỏ hoàn toàn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, cho phép dòng vốn và tiến độ thi công được vận hành liên tục mà không bị nghẽn ở các thủ tục phê duyệt rườm rà. Tư duy tiến vượt - nền tảng của kỷ nguyên mới TS Trần Việt Anh, Phó hiệu trưởng phụ trách Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM, đánh giá các siêu dự án như lấn biển Cần Giờ, đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu, metro vượt sông Sài Gòn, ngầm hóa đường Tôn Đức Thắng… đều là những công trình có độ khó rất cao, không chỉ về kỹ thuật mà còn về cơ chế, tài chính, môi trường và quản trị đô thị.

Đơn cử, dự án lấn biển Cần Giờ không chỉ là một dự án đô thị, mà liên quan đến môi trường biển, sinh thái rừng ngập mặn, giao thông kết nối, dân cư, du lịch và cả chiến lược mở mặt tiền hướng biển của TP.HCM. Tuyến vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu là công trình có yêu cầu kỹ thuật rất phức tạp vì phải xử lý nền địa chất ven biển, thủy văn, luồng tàu, gió bão, ăn mòn vật liệu và kết nối hai không gian kinh tế lớn.

Metro vượt sông Sài Gòn hay ngầm hóa đường Tôn Đức Thắng cũng không đơn giản vì phải thi công trong khu vực lõi đô thị, mật độ dân cư cao, nhiều công trình hiện hữu, yêu cầu an toàn tuyệt đối và gần như không được phép làm gián đoạn hoạt động kinh tế - xã hội. "Chính vì vậy, những công trình này thể hiện rất rõ tinh thần "dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm".

Dám nghĩ là dám đặt TP.HCM vào tầm nhìn của một siêu đô thị quốc tế, không chỉ vá víu các điểm nghẽn cũ. Dám làm là dám lựa chọn những dự án khó, chưa có nhiều tiền lệ. Dám chịu trách nhiệm là dám mở đường về cơ chế, chấp nhận áp lực phản biện, kiểm soát rủi ro nhưng không vì sợ sai mà đứng yên", TS Trần Việt Anh chỉ rõ. Theo ông Trần Việt Anh, tinh thần này của TP.HCM được khơi dậy nhờ 3 động lực chính.

Thứ nhất là áp lực phát triển. TP.HCM đã đến ngưỡng mà nếu không có những dự án đột phá thì rất khó duy trì vai trò đầu tàu. Một đô thị gần 13 triệu dân, đóng góp lớn cho ngân sách quốc gia, không thể tiếp tục phát triển bằng hạ tầng cũ và tư duy cũ. Thứ hai là sự mở đường từ T.Ư. Nghị quyết 98 và các nghị quyết lớn gần đây tạo ra thông điệp rất rõ: Địa phương phải chủ động, sáng tạo, dám thử nghiệm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Khi thể chế đã mở hơn, lãnh đạo địa phương cũng có thêm cơ sở để triển khai những mô hình mới. Thứ ba là kỳ vọng của người dân và cộng đồng doanh nghiệp. Người dân TP.HCM luôn có tinh thần năng động, mong muốn TP thay đổi nhanh hơn, hiện đại hơn, đáng sống hơn. Doanh nghiệp cũng cần một đô thị có hạ tầng đủ tốt để đầu tư dài hạn. Chính áp lực xã hội tích cực đó thúc đẩy bộ máy chuyển động mạnh mẽ hơn.

TS Trần Việt Anh cho rằng trong bối cảnh cùng dân tộc bước vào kỷ nguyên mới, các siêu dự án này sẽ tác động rất lớn và mang tính lịch sử đối với TP.HCM. Về hạ tầng, TP.HCM có thể chuyển từ đô thị "dồn nén trong lõi trung tâm" sang mô hình đô thị đa cực, kết nối Đông - Tây, Bắc - Nam và đặc biệt là mở ra hướng biển. Khi có cầu, hầm, metro, đường ven biển, không gian phát triển của TP sẽ không còn bị bó trong khu vực nội thành truyền thống.

Về đô thị, các dự án như lấn biển Cần Giờ, metro vượt sông, ngầm hóa các trục trung tâm sẽ tạo ra diện mạo mới: hiện đại hơn, xanh hơn, nhiều tầng không gian hơn. TP không chỉ phát triển trên mặt đất mà còn phát triển dưới lòng đất, trên cao, ven sông và hướng biển. Đây là đặc trưng của các siêu đô thị quốc tế. Cùng với đó, các công trình sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa rất lớn: kích hoạt bất động sản, du lịch, logistics, dịch vụ tài chính, thương mại, công nghiệp sáng tạo và kinh tế biển.

Quan trọng hơn, chúng giúp TP.HCM hình thành các cực tăng trưởng mới, giảm áp lực cho khu trung tâm hiện hữu và tạo dư địa tăng trưởng cho nhiều thập niên tới. "Sâu xa hơn, đây là sự thay đổi về tư duy. TP.HCM đang cho thấy tinh thần tiên phong: không né tránh việc khó, không chỉ làm những dự án an toàn, mà sẵn sàng bước vào những bài toán lớn để mở đường cho tương lai.

Đây chính là nền tảng quan trọng để TP bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi thách thức sẽ lớn hơn nhưng cơ hội cũng lớn hơn rất nhiều", TS Trần Việt Anh nhấn mạnh. Khởi công 8 dự án trọng điểm gần 10 tỉ USD Lễ khởi công các công trình, dự án trọng điểm nhân kỷ niệm 50 năm ngày TP.Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh chính thức bấm nút vào lúc 8 giờ 30 phút hôm nay 1.7 tại khu vực Bến Nhà Rồng - Khánh Hội.

Cụ thể, về mặt cảnh quan kiến trúc đô thị, TP chính thức khởi công dự án công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội và công viên cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng, hứa hẹn thay đổi hoàn toàn diện mạo khu vực trung tâm ven sông Sài Gòn. Ở mảng hạ tầng giao thông, TP.HCM sẽ kích hoạt loạt dự án trọng điểm gồm: cao tốc đô thị Hồ Tràm - Cảng HKQT Long Thành; dự án đường vượt biển kết nối Cần Giờ - Vũng Tàu; siêu dự án Cảng tổng hợp và container Cái Mép Hạ (giai đoạn 1); cầu đường Bình Tiên đoạn từ đường Phạm Văn Chí đến đường Nguyễn Văn Linh; nút giao kết nối cao tốc Bến Lức - Long Thành với đường Rừng Sác và nút giao hoàn chỉnh với QL50. 8 công trình được khởi công lần này có tổng mức đầu tư hơn 253.045 tỉ đồng (9,6 tỉ USD).