Người tiêu dùng Việt sẵn sàng trả thêm bao nhiêu cho pin tháo rời?

Người tiêu dùng Việt sẵn sàng trả thêm bao nhiêu cho pin tháo rời? Người tiêu dùng Việt sẵn sàng trả thêm bao nhiêu cho pin tháo rời? Việc Liên minh châu Âu đặt yêu cầu pin tháo rời bắt buộc từ tháng 2/2027[1], khiến nhà sản xuất từ Frankfurt, Seoul đến doanh nghiệp điện tử Việt Nam đứng trước áp lực tái cơ cấu thiết kế sản phẩm. Theo Khảo sát Người tiêu dùng của PwC năm 2024, 54% người Việt sẵn sàng chi trả cao hơn 10% cho sản phẩm bền vững, mức cao trong khu vực ASEAN[2].

Song khoảng cách giữa ý định và hành vi thực tế vẫn còn lớn, đặt ra câu hỏi cho nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách: ai chịu chi phí chuyển đổi, và ai hưởng lợi từ làn sóng tái thiết kế thiết bị điện tử toàn cầu? Khi một chiếc pin trở thành câu hỏi kinh tế Theo Điều 11 của Quy định EU 2023/1542, kể từ ngày 18/02/2027, tất cả thiết bị bán tại EU chứa pin xách tay phải cho phép người dùng cuối tháo rời và thay thế pin - chỉ bằng dụng cụ thương mại phổ thông, không cần nhiệt hay dung môi.

Nhà sản xuất còn phải đảm bảo pin thay thế có sẵn với giá hợp lý trong ít nhất 5 năm kể từ khi sản phẩm cuối cùng được bán ra[3]. Quy định này vận hành song song với Chỉ thị Quyền sửa chữa của Nghị viện châu Âu, có hiệu lực từ ngày 30/7/2024, nhằm thúc đẩy tiêu dùng bền vững bằng cách tăng cường sửa chữa và tái sử dụng hàng hóa. Hạn chót các quốc gia thành viên chuyển hóa thành luật quốc gia là ngày 31/07/2026. Điều quan trọng với các thị trường ngoài EU là “Hiệu ứng Brussels” - xu hướng tiêu chuẩn kỹ thuật EU lan rộng ra chuỗi cung ứng toàn cầu bởi chi phí duy trì hai phiên bản thiết kế song song là quá đắt.

Do đặc thù sản xuất hàng loạt, các tập đoàn công nghệ thường áp dụng một thiết kế chuẩn duy nhất cho toàn thế giới để tối ưu hóa chi phí. Tiền lệ cổng sạc USB-C chính là minh chứng cho sức mạnh của cơ chế này: các hãng đã chủ động đồng bộ thiết kế để đón đầu quy định của EU ngay từ trước khi đạo luật chính thức hiệu lực. [NA1] Samsung với hai tổ hợp sản xuất tại Bắc Ninh và Thái Nguyên đóng góp tỷ trọng lớn vào kim ngạch xuất khẩu điện tử Việt Nam; Apple đang dịch chuyển một phần sản xuất vào Việt Nam, đều nằm trong vùng ảnh hưởng trực tiếp của quy định này.

Theo vòng đời kinh tế, pin điện thoại trung bình bắt đầu suy giảm đáng kể sau 500-800 chu kỳ sạc, đủ tốt cho 1-2 năm sạc[4]. Với pin dán, người dùng thường chọn thay thiết bị mới thay vì đối mặt với chi phí và rủi ro khi thay pin tại trung tâm bảo hành. Báo cáo GSMA công bố tháng 2/2025 cho biết, có hơn 1.2 tỷ smartphone được sản xuất mới trong năm 2024 thải ra hơn 60 triệu tấn CO₂ - tương đương lượng phát thải hàng năm của cả Morocco.

Đáng chú ý, 70-90% dấu chân carbon trong vòng đời thiết bị tập trung ở giai đoạn sản xuất, không phải sử dụng, nghĩa là kéo dài tuổi thọ thiết bị là đòn bẩy quan trọng nhất để giảm phát thải của ngành[5]. Với pin dán cố định hiện hành, người dùng thường chọn thay thiết bị mới thay vì chịu chi phí và rủi ro khi can thiệp phần cứng tại trung tâm bảo hành.

Khi pin có thể tự thay thế với linh kiện chính hãng, tổng chi phí sở hữu của thiết bị giảm rõ rệt, đồng thời giá trị thu hồi trên thị trường thiết bị đã qua sử dụng - một phân khúc đang tăng trưởng mạnh tại Việt Nam - cũng cải thiện theo. Người dùng Việt nghĩ gì? Khảo sát WTP (Mức độ sẵn lòng chi trả) của người tiêu dùng châu Á-Thái Bình Dương đối với sản phẩm bền vững của PwC (2024) cho biết, người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng chi trả thêm 10% cho sản phẩm làm từ vật liệu tái chế hoặc bền vững, so với mức trung bình của châu Á-Thái Bình Dương là 50% người sẵn sàng trả mức tương tự[6].

Trong khi đó, mức trung bình toàn cầu là 9.7% (ghi nhận trên 20,000 người tại 31 quốc gia)[7]. Khảo sát người dùng điện thoại toàn cầu của GSMA hơn 10,000 người tại 26 quốc gia cho thấy, hơn 70% sẵn sàng trả giá cao cho điện thoại thân thiện môi trường. Thêm vào đó, 85% người tiêu dùng coi tính bền vững là yếu tố quan trọng khi lựa chọn điện thoại tiếp theo, xếp trên thẩm mỹ thiết bị (73%) và khả năng AI (67%)[8].

Tuy nhiên, mức độ sẵn lòng chi trả có khoảng cách rộng so với ý định tuyên bố và hành vi mua hàng thực tế. Theo PwC, dù 54% người tiêu dùng Việt tuyên bố sẵn sàng trả thêm cho hàng bền vững nhưng số này có thể không chuyển thành hành vi thực tế do áp lực lạm phát, biến động kinh tế vĩ mô và chi phí sinh hoạt[9]. Tại Việt Nam, sự phân tầng thu nhập khiến khoảng cách này rõ nét hơn.

51% điện thoại thông minh bán ra tại Việt Nam trong quý 3/2024 thuộc phân khúc dưới 5 triệu đồng[10] - nhóm nhạy cảm nhất với giá, nơi mức chi phí tăng thêm 5-10% cho thiết kế pin tháo rời có thể trực tiếp làm mất lợi thế cạnh tranh. Khảo sát PwC 2025 cũng cho biết người tiêu dùng ngày càng ưu tiên giá cả hơn tính bền vững khi phải đánh đổi trực tiếp[11].

Phân khúc người tiêu dùng có thu nhập trung bình khá trở lên (từ 8-20 triệu đồng), tập trung nhiều người dùng GenZ và Millennials - thị trường mục tiêu của smartphone tầm trung cao cấp - có xu hướng sẵn lòng chi trả cao hơn và ổn định hơn. Đây là nhóm mà tính năng pin tháo rời có thể được định vị như giá trị vòng đời thay vì đơn thuần là thông điệp môi trường, từ đó tạo ra giá trị gia tăng bền vững về mặt thương mại.

Chi phí và lợi ích: ai được, ai mất? Để chuyển sang thiết kế pin tháo rời, các yêu cầu kỹ thuật không nhỏ. Theo Ủy ban châu Âu, phần lớn pin trong thiết bị hiện nay được cố định bằng keo dán, tạo ra rào cản đáng kể cho việc tháo rời vì thường cần nhiệt, dung môi hoặc lực cơ học để tách. Các nhóm chi phí tuân thủ gồm: chi phí tái thiết kế sản phẩm, điều chỉnh dây chuyền sản xuất, và quản lý tồn kho linh kiện thay thế trong thời gian dài.

Trong đó, chi phí tuân thủ các yêu cầu thiết kế sinh thái gồm việc duy trì và phát triển phần mềm hỗ trợ cập nhật ước tính tốn hàng trăm ngàn USD cho mỗi dòng máy (tương đương khoảng 2 euro trên mỗi thiết bị bán ra). Các chi phí hành chính khác như in nhãn năng lượng hoặc nhãn chỉ số sửa chữa chiếm khoảng 0.3 euro mỗi sản phẩm. Đối với việc tái thiết kế thực tế để đáp ứng các tiêu chuẩn về độ bền và khả năng sửa chữa, chi phí sản xuất ước tính sẽ tăng thêm trung bình từ 0 đến 3 euro cho mỗi tính năng cải tiến (như tăng khả năng kháng nước hay độ bền màn hình) tùy thuộc vào từng phân khúc thiết bị[12].

Song lợi ích có thể lấn át chi phí trong dài hạn. Điện thoại được sửa chữa và tân trang thải ra ít hơn 80-90% lượng carbon so với thiết bị mới, và thị trường điện thoại tân trang cùng dịch vụ sửa chữa toàn cầu được dự báo vượt 150 tỷ USD vào năm 2027[13]. Mức giá tăng thêm 5-10% nếu thị trường chấp nhận hoàn toàn có thể bù đắp chi phí thiết kế lại khi được phân bổ qua hàng triệu đơn vị sản phẩm.

Tuy nhiên, tác động chi phí này không đồng đều giữa các nhà sản xuất. Các tập đoàn lớn như Samsung hay Apple có thể dễ dàng bù đắp chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) nhờ sản lượng bán ra lên tới hàng trăm triệu máy. Do đó, mức giá cộng thêm trên mỗi thiết bị để hòa vốn là không đáng kể. Ngược lại, các thương hiệu tầm trung phụ thuộc vào nhà sản xuất thiết kế gốc (ODM), phần lớn là các hãng điện thoại giá rẻ đang chiếm thị phần đáng kể tại Việt Nam, phải đối mặt với chi phí chuyển đổi tương đối cao hơn nhiều, trong khi biên lợi nhuận vốn đã mỏng.

Điều này có nghĩa là làn sóng pin tháo rời, nếu trở thành tiêu chuẩn thị trường, sẽ có tác động củng cố vị thế thương hiệu lớn và gây sức ép lên phân khúc giá, yếu tố đáng lưu ý với nhà đầu tư ngành phân phối điện tử trong nước. Doanh số điện thoại tân trang tăng hơn 10% năm 2022 và thêm 6% năm 2023, ngay cả khi doanh số điện thoại mới giảm 15% trong cùng giai đoạn[14].

Về tác động của quy định Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất EPR Việt Nam: theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP và điều chỉnh tại Nghị định 05/2025/NĐ-CP, nhà sản xuất và nhập khẩu điện-điện tử phải thực hiện nghĩa vụ tái chế kể từ ngày 01/01/2025[15]. EPR hay Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm tài chính và quản lý đối với sản phẩm của mình cho đến khi hết vòng đời, thay vì chỉ đến thời điểm bán hàng.

Điều này tạo ra hai chiều tác động: tăng chi phí tuân thủ ngắn hạn, nhưng đồng thời tạo áp lực cấu trúc buộc doanh nghiệp đầu tư vào thiết kế tháo rời bởi thiết bị có pin tháo rời dễ tái chế hơn đáng kể, từ đó giảm gánh nặng EPR trong dài hạn. Đáng chú ý, Nghị định 05/2025/NĐ-CP nâng ngưỡng miễn trừ EPR cho nhà nhập khẩu từ dưới 20 tỷ lên dưới 30 tỷ đồng doanh thu[16], chính sách đang ưu tiên giảm tải cho doanh nghiệp nhỏ trong giai đoạn đầu, nhưng đồng thời tạo áp lực lên các nhà nhập khẩu điện tử lớn.

Bối cảnh rác thải điện tử toàn cầu khiến vấn đề càng thêm cấp bách. Thế giới tạo ra kỷ lục 62 triệu tấn rác thải điện tử trong năm 2022, tăng 82% từ năm 2010, và chỉ 22.3% được thu gom và tái chế đúng cách, theo báo cáo UNITAR 2024. Tốc độ phát sinh rác thải điện tử đang vượt tốc độ tái chế chính thức gần 5 lần, nếu không thay đổi chính sách, con số này sẽ đạt 82 triệu tấn vào năm 2030[17] cho thấy quy mô thách thức về hạ tầng mà Việt Nam cần giải quyết song song.

Hạ tầng sửa chữa là biến số thường bị bỏ qua trong các phân tích mức độ sẵn lòng chi trả thuần túy. Tại Việt Nam, mạng lưới sửa chữa chủ yếu là các cửa hàng phi chính thức tập trung ở Hà Nội và TPHCM, nhưng đây có thể là lợi thế tiềm ẩn khi pin tháo rời không đòi hỏi trung tâm bảo hành chính hãng, nghĩa là bất kỳ thợ kỹ thuật địa phương nào cũng có thể thực hiện thay pin.

Câu hỏi đặt ra là liệu chuỗi cung ứng linh kiện pin thay thế có đủ rộng và đủ giá để tiếp cận người dùng tại các tỉnh thành ngoài hai đô thị lớn hay không. Cơ hội và khuyến nghị cho Việt Nam Câu hỏi chính sách đặt ra cho Việt Nam không phải là “có nên” mà là “cách tiếp cận nào tối ưu”: chủ động nội luật hóa tiêu chuẩn tương tự EU, hay để thị trường tự điều chỉnh.

Kinh nghiệm từ các thị trường Đông Nam Á khác cho thấy lộ trình chủ động tạo lợi thế để doanh nghiệp trong nước có thời gian chuẩn bị, Chính phủ có công cụ định hình thị trường thay vì bị động phản ứng. Nhật Bản từ tháng 4/2013 đã triển khai hệ thống thu hồi và tái chế điện tử bắt buộc bao gồm điện thoại di động Luật Tái chế Thiết bị Điện tử Nhỏ, có hiệu lực từ tháng 4/2013, qua đó tạo nền tảng hạ tầng thu hồi pin và kim loại quý từ điện thoại thải bỏ trong hơn một thập kỷ[18].

Đáng chú ý, Việt Nam lại là quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á có chính sách EPR hoàn thiện[19], đi trước Thái Lan và Indonesia về khung pháp lý. Tuy nhiên, lợi thế đó chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển hóa thành năng lực thực thi trên thực địa, khoảng cách giữa khung pháp lý và hạ tầng tái chế thực tế vẫn còn lớn vừa là thách thức, vừa là cơ hội đầu tư cho doanh nghiệp có tầm nhìn dài hạn.

Giống như tem tiết kiệm điện, việc có thêm chỉ số đánh giá độ dễ tháo pin sẽ tạo ra cuộc đua lành mạnh giữa các hãng. Bên cạnh đó, nếu các cơ quan Nhà nước ưu tiên chọn thiết bị có pin tháo rời trong mua sắm công, đây sẽ là yếu tố quan trọng để các hãng công nghệ phải thay đổi nguồn cung. Về mặt thương mại, cơ hội thị trường lớn nhất lại nằm ở mảng dịch vụ sau bán hàng.

Khi pin tháo rời trở nên phổ biến, việc cung cấp dịch vụ thay pin được chuẩn hóa và gắn bảo hành chính hãng sẽ mở ra một nguồn thu nhập định kỳ cho các hệ thống bán lẻ. Việc này cũng bám sát mục tiêu của Đề án Phát triển Kinh tế Tuần hoàn tại Việt Nam (Quyết định 687/QĐ-TTg, 2022). Dù vậy, thực tế vẫn còn nhiều rào. Người tiêu dùng chưa thấy rõ lợi ích lâu dài, hệ thống thu gom và tái chế pin cũ còn manh mún, và các cửa hàng nhỏ lẻ thì không đủ kinh phí đào tạo thợ kỹ thuật.

Để gỡ khó, ngoài văn bản luật, cần những hỗ trợ đồng bộ từ việc đào tạo nhân lực đến xây dựng quy trình thu hồi pin bài bản. Với quy định khắt khe từ EU, người dùng ngày càng chuộng thiết bị bền vững, và quy định thu hồi rác thải điện tử (EPR) tại Việt Nam đang tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi. Theo dự báo GSMA, thị trường điện thoại và dịch vụ sửa chữa toàn cầu sẽ vượt 150 tỷ USD vào năm 2027. Khu vực Đông Nam Á đủ sức hình thành một ngành dịch vụ điện tử hoàn toàn mới nếu có hạ tầng và chính sách phù hợp.

[1] https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1542/oj/eng [2] https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2024/voice-of-consumer-2024.pdf [3] https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1542/oj/eng [4] https://vov.gov.vn/sai-lam-nen-tranh-khi-sac-pin-dien-thoai-dtnew-412725 [5] https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/external-affairs/wp-content/uploads/2025/04/Rethinking-Mobile-Phones_Web.pdf [6] https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2024/voice-of-consumer-2024.pdf [7] https://www.pwc.com/gx/en/issues/c-suite-insights/voice-of-the-consumer-survey/2024.html [8] https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/external-affairs/wp-content/uploads/2025/04/Rethinking-Mobile-Phones_Web.pdf [9] https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2024/voice-of-consumer-2024.pdf [10] https://news.laodong.vn/cong-nghe/buc-tranh-khoi-sac-cua-thi-truong-smartphone-tai-viet-nam-1447773.ldo [11] https://www.pwc.com/vn/vn/publications/2025/voice-of-consumer-2025.pdf [12] https://single-market-economy.ec.europa.eu/system/files/2023-06/SWD_2023_101_1_EN_impact_assessment_part2_v3.pdf [13] https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/external-affairs/wp-content/uploads/2025/04/Rethinking-Mobile-Phones_Web.pdf [14] https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/external-affairs/wp-content/uploads/2025/04/Rethinking-Mobile-Phones_Web.pdf [15] https://en.mae.gov.vn/vietnam-moves-to-strengthen-legal-framework-for-extended-producer-responsibility-9037.htm [16] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-05-2025-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-08-2022-ND-CP-huong-dan-Luat-Bao-ve-moi-truong-583551.aspx [17] https://ewastemonitor.info/the-global-e-waste-monitor-2024/ [18] https://www.env.go.jp/en/headline/1901.html [19] https://cem.gov.vn/tin-tuc-moi-truong/chinh-sach-epr-hoan-thien-dau-tien-o-dong-nam-a - 10:00 28/06/2026